او را رد نمىكنند . » سعد برفت و به نزد على رسيد كه ميان قبر و منبر بود و به او گفت : « . . . خويشاوندى عموزاده‌ات را رعايت كن . . . و جانش را حفظ كن » . در اين اثنا محمد بن ابى بكر بيامد و آهسته با على عليه السّلام سخن كرد و على عليه السّلام دست مرا گرفت ، آن‌گاه برخاست و مىگفت « از توبه‌اش چه سود ؟ » . « 1 » كايتانى شورش عليه عثمان را اساسا ناشى از آزردگى قبايل از سلطه قريش مىداند . به اعتقاد او على عليه السّلام ، طلحه و زبير ، گرچه خود از قريش بودند ، بر اثر جاه‌طلبيهاى شخصى ، موذيانه اين اعتراضات عليه قريش را در ولايات برمىانگيختند . به نظر كايتانى مصالح قريش با مصالح بنى اميّه عملا يكسان بود . « 2 » با اين حال ، هر چند از سوى برخى قبايل عليه سلطه قريش به طور كلى اعتراضاتى انجام مىگرفت امّا كناره‌گيرى بنى زهره ، يكى از طوايف اصلى قريش ، بوضوح نشان مىدهد كه احساسات ضد اموى در بين خود قرشيان نيز گسترش مىيافت . هيچ يك از سران بنى زهره جاه‌طلبى شخصى نداشت . رفتار عثمان بود كه باعث شد او سرانجام حمايت اكثريّت قريش را كه يكپارچه از انتخابش پشتيبانى كرده بودند ، از دست بدهد . اسماعيل بن يحيى تيمى ، از اعقاب أبو بكر ، كه پس از سال 158 هجرى روايات مربوط به قتل عثمان را جمع‌آورى كرده ، « 3 » به مخالفتهاى گسترده عليه تعدّيات عثمان به ابن مسعود ، ابو ذر و عمار ياسر اشاره مىكند . بدرفتارى با ابن مسعود ، قبيله او هذيل و بنى زهره را كه وى مولاى آنان بود برانگيخت ؛ قبيله ابو ذر يعنى قبيله غفار در نارضايى ابو ذر با او سهيم بودند و قبيله مخزوم نيز از قضيه عمّار كه هم‌پيمان ( حليف ) آنان بود به خشم آمدند . « 4 » عمّار به اعتراضى عمومى پيوسته بود كه على عليه السّلام در مسجد عليه ادعاى عثمان مبنى

--> ( 1 ) طبرى ، ج 1 ، ص 2998 - 2999 رواياتى كه حاكى است سعد به عثمان پيشنهاد كرد به دفاع از او بجنگد و پيش از قتل عثمان مدينه را به سوى مكه ترك كرد تا ايمانش را حفظ كند ( ابن شبّه ، تاريخ المدينة ، ص 1130 - 1131 ، 1274 - 1275 ) داستانهايى ساختهء عثمانيان است . ( 2 ) بويژه ر . ك : تاريخ اسلام ، ج 8 ، ص 27 - 31 . بىترديد گفته‌هاى جعيط در انكار نظريات دورى ، گيب و ديگران كه معتقدند شورش عليه عثمان در اصل انگيزهء « بدوى ، عربى ، صحرانشينى » داشت و تأكيد او بر ماهيت اسلامى آن درست است ( اختلاف بزرگ ، ص 88 ) . ( 3 ) ر . ك : ، پيوست 6 توضيحى در باب منابع مربوط به بحران دورهء خلافت عثمان ، همين كتاب ، ص 519 - 525 . ( 4 ) بلاذرى ، انساب ، ج 5 ، ص 26 ؛ ابن عساكر ، عثمان ، ص 421 .